زمزمه تشکیل سازمانی همانند اوپک، برای گاز نخستین بار میان روسیه و ایران مطرح شد. ایران و روسیه دو قطب بزرگ تأمین انرژی در جهان که به تنهایی بیش از 50 درصد از نیاز جهانی گاز را تأمین می‌کنند، برای نخستین بار در سال گذشته میلادی، ایده تشکیل سازمان کشورهای صادرکننده گاز موسوم به اوجک را مطرح کردند.
اولین دلیل قابل توجه از سوی این دو کشور برای لزوم تشکیل چنین سازمانی روند رو به رشد جایگزینی گاز به جای نفت در صنایع و به تبع آن تأثیر گاز در اقتصاد جهان بود. بر اساس پیش‌بینی کارشناسان در کمتر از 20 سال آینده نفت جای خود را به گاز خواهد داد و این سوخت به عنوان پرچالش‌ترین و مهم‌ترین حامل انرژی در تأسیسات جهانی مطرح خواهد شد. از سوی دیگر پدیدار شدن بازارهای رقابتی ناسالم ناشی از عدم حضور یک مرجع قیمت‌گذار بین‌المللی منجر به کاهش بهره‌وری اقتصادی برای کشورهای صادرکننده گاز می‌شود. در یک سوی مربع کشورهای صادرکننده گاز، روسیه قرار دارد که به دلیل تأمین بخش قابل ملاحظه‌ای از گاز مورد نیاز جهان، حق حاکمیت خود بر منابع انرژی را به رسمیت شناخته و قیمت‌گذاری بر حامل‌های انرژی را به رأی و سلیقه خود انجام می‌دهد.
نتیجه آن که بلاروس و گرجستان در زمستان سال گذشته به دلیل تهدیدهای گاز پروم روسیه به قطع گاز صادراتی به این دو کشور با چالش‌های جدی مواجه شدند و نهایتا قیمت پیشنهادی روس‌ها را که تقریبا دو برابر قیمت قبلی بود پذیرفتند.
در این میان قطر دقیقا در نقطه مقابل روسیه قرار دارد به طوری که با کم‌ترین مقاومت، راهکارهای ارائه شده از سوی قدرت‌ها خود را برای فروش و واگذاری گاز تولیدی خود به کمترین قیمت می‌پذیرد.
در گوشه دیگر این مربع، ایران است که باید علاوه بر تأمین بخشی از نیاز اقتصادی خود از طریق فروش گاز، بازارهای مناسبی را نیز بیابد تا مانند قطر گاز خود را با قیمتی بسیار پایین‌تر از ارزش واقعی آن ارائه نکند.
البته به دلیل برخی از مسائل، ایران قدرت عمل و آزادی روسیه را نیز برای قیمت‌گذاری بر روی گاز صادراتی خود ندارد.
این سه قطب مطرح تأمین گاز در سه نقطه این مربع، هر یک با اعمال شیوه‌های خاصی، بر قیمت‌گذاری گاز نظارت می‌کنند. حال این که در چهارمین گوشه این مربع، دیگر صادرکنندگان گاز قرار دارند که به دلیل نقش کمرنگ خود در تأمین گاز مورد نیاز جهان، بسیار منفعلانه عمل می‌کنند و بیشتر پیرو روند قیمت‌گذاری با طرفین خود هستند. این ناهمگنی تاکنون نتیجه‌ای جز آشفتگی بازارهای جهانی گاز نداشته است و در این میان به نظر می‌رسد دستیابی به سازمانی برای قیمت‌گذاری و نظارت بر عرضه گاز می‌تواند بسیار راهگشا باشد.
اگر چه تشکیل اوجک از مدت‌ها پیش به عنوان راهکاری برای گریز از تنش‌های اقتصادی اربابان گاز مطرح بوده اما تمایل به آزادی عمل در میان غول‌های بازار گاز و خط گرفتن از غربی‌ها که بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان گاز جهان به شمار می‌آیند، در میان کشورهای کوچک، تحقق این هدف را با مشکل مواجه کرده است. در این میان بنا بر تحلیلی که روزنامه فرانسوی زبان فیگارو از روند تأسیس اوپک گازی دارد شیوه‌های انتقال گاز از جمله موانع موجود در دستیابی به این هدف است. این روزنامه می‌نویسد، به عنوان مثال ایران به علت نداشتن لوله برای انتقال گاز به اروپا به سختی می‌تواند با روسیه در این بازار رقابت کند.
فیگارو ادامه می‌دهد: «تقسیم ارزش سرمایه‌گذاری در خطوط لوله‌های گازی به تحکیم روابط پایدار بین کشورهای مصرف کننده و تولید کننده گاز از طریق قراردادهای طولانی مدت کمک می‌کند.
با این وجود بنا بر عقیده کارشناسان، مسأله کاهش ذخایر گازی در جهان از جمله مواردی است که لزوم دستیابی به سازمانی برای صیانت از منابع گاز را بیش از پیش روشن می‌کند.
مسأله‌ای که به تنهایی باعث نگرانی کشورهای صادرکننده گاز شده و در آینده‌ای نه چندان دور افزایش نجومی قیمت گاز را به همراه خواهد داشت.
بدون شک این موضوع در درازمدت به منافع مصرف‌کنندگان نیز لطمه خواهد زد و بازار گاز را به بازاری نابرابر تبدیل می‌کند که نرخ‌گذاری تصاعدی برای فروش گاز در آن امری عادی خواهد بود.
در چنین شرایطی به نظر می‌رسد که ایجاد سازمانی با هدف حفظ و صیانت از منابع گازی تمام کشورها امری لازم و قطعی است. البته نباید این نکته را از نظر دور داشت که دستیابی به چنین هدفی تنها با یک توافق بین‌المللی و دست کشیدن از تمام تعصبات سیاسی و منطقه‌ای ممکن است.
منیژه احیایی