ایسنا - امتیاز استخراج، بهره‌برداری و لوله‌کشی نفت و قیر در سراسر ایران (به جز پنج استان آذربایجان‌، گیلان‌، مازندران‌، گرگان و خراسان‌) به مدت 60 سال، روز هفتم خرداد 1280 برای نخستین بار به «ویلیام نکس دارسی‌» واگذار شد. دارسی‌ در دوره حکومت مظفرالدین شاه قاجار این امتیاز مهم را گرفت و متعهد شد که طی دو سال شرکت یا شرکت‌هایی را برای بهره‌برداری از امتیاز تاسیس کرده و از عواید حاصله 16 درصد به عنوان حق‌الامتیاز و 20 هزار لیره نیز به صورت نقد به عنوان سهم ایران، به دولت بپردازد.

این چاه با وسایل ساده و ابتدایی آن زمان حفر و در عمق 338 متری سطح زمین، در سازند آسماری به نفت رسید و بهره‌برداری از آن از سال 1290، با تولید روزانه 500 بشکه آغاز شد.

پس از کشف نفت در مسجدسلیمان عملیات کاوش برای کشف مخازن دیگر ادامه یافت و پس از آن ده‌ها چاه نفت در فاصله هایی کمتر از 20 تا 30 کیلومتر در نزدیکی چاه اصلی حفر شد؛ به گونه‌ای که حوزه‌های نفتی هفتگل در سال 1306، آغاجاری (1315)، گچساران و پازنان (1316) و نفت سفید (1317) کشف شد و به دنبال آن مخازن بسیار غنی و مهم دیگری نظیر میادین نفتی لالی (1327)، اهواز (1337)، بینک (1338)، بی‌بی‌حکیمه (1340)، مارون و کرنج (1342)، پارسی و رگ‌سفید (1343) کشف و به بهره‌برداری رسید.

به نظر می‌رسد پس از گذشت 99 سال از زمان کشف نخستین چاه نفتی ایران و آغاز فعالیت ‌شرکت‌های انگلیسی در بهره‌برداری از آن، فعالیت‌های زیادی در زمینه بالادستی (اکتشاف، مخازن، حفاری و بهره‌برداری) و پایین‌دستی انجام شد. در این زمینه یادگیری و انتقال تکنولوژی‌های نوین، توسعه صنایع و تاسیسات نفتی، سازماندهی قوانین و مقررات نفتی، ساماندهی روابط با شرکت‌های بزرگ نفتی و ‌تربیت نیروهای متخصص‌ در بخش‌های مختلف بالادستی و پایین‌دستی به‌ویژه درخصوص پالایش نفت خام و پتروشیمی‌ها بخشی از مهم‌ترین فعالیت‌های انجام شده در مدت فوق بوده است.

در این راستا میزان تولید نفت خام در دوره‌های مختلف بسیار متفاوت بوده است. درحالی‌که میزان تولید نفت خام در سال‌های پیش از انقلاب به بیش از 6 میلیون بشکه در روز نیز رسیده‌ بود،‌ این رقم در سال‌های جنگ تحمیلی به کمتر از سه میلیون بشکه در روز رسید.

در حال حاضر ایران با تولید روزانه حدود چهار میلیون بشکه نفت خام و صادرات روزانه 2.4 میلیون بشکه آن،‌ ظرفیت پالایش 1.6 میلیون بشکه نفت خام را در 9 پالایشگاه نفتی (آبادان، ‌اصفهان، ‌اراک،‌ بندرعباس،‌ تبریز،‌ تهران، شیراز، کرمانشاه و لاوان‌) دارد. بنزین، نفت‌گاز،‌ نفت سفید، نفت‌کوره و‌ سوخت جت از جمله مهم‌ترین فراورده‌های نفتی حاصل از پالایش نفت‌خام کشور هستند.


دردسرهای کمبود بنزین

به گزارش ایسنا، در دوره‌های مدیریتی مختلف در کشور نظرات متفاوتی درخصوص شیوه تامین فراورده‌های نفتی به ویژه بنزین وجود داشته است؛ با وجود این‌که مسوولان دوره قبلی وزارت نفت،‌ ساخت پالایشگاه را مقرون به صرفه ندانسته و واردات فرآورده مهمی مانند بنزین را دارای صرفه اقتصادی اعلام می‌کردند،‌ در شرایط کنونی تمامی تمرکز وزارت نفت به بخش پالایش نفت و‌ توسعه و بهینه‌سازی پالایشگاه‌های نفتی متوجه شده است.

هم اکنون حدود 16 درصد نفت خام وارد شده به پالایشگاه‌ها به بنزین تبدیل می‌شود که با توجه به افزایش تعداد خودروهای شخصی در ایران و رشد حداقل 10 درصدی مصرف بنزین کشور،‌ مقرر شده براساس طرح جامع توسعه پالایشگاه‌ها و بهینه‌سازی تولید سوخت در کشور، تبدیل نفت به بنزین به 30 درصد افزایش یابد. به همین منظور حتی در برخی پالاپشگاه‌ها مانند اصفهان و تبریز افزایش تولید بنزین،‌ محور طرح جامع توسعه قرار گرفته و در قالب طرحی جداگانه و مستقل با هدف تسریع عملیات افزایش تولید بنزین به اجرا گذاشته شده است.

از سوی دیگر حدود 100 سال از زمان ورود خودرو به ایران و تامین بنزین آنها از طریق واردات از کشور روسیه می‌گذرد و امروزه باوجود تولید روزانه حدود 44 میلیون لیتر بنزین در 9 پالایشگاه کشور،‌ متوسط مصرف روزانه 75 میلیون لیتر بنزین کل کشور، واردات بیش از 31 میلیون لیتر بنزین در روز را قطعی کرده است که هرسال بودجه زیادی را به خود اختصاص می‌دهد؛ به گونه‌ای که این مبلغ در سال گذشته بیش از 4 میلیارد و 173 میلیون و 198 هزار دلار برای واردات آن از 16 کشور دنیا بوده است.

این در حالی است که ایران به عنوان دومین تولیدکننده بزرگ اوپک و سومین تولیدکننده نفت جهان،‌ نقش بسزایی در تامین این انرژی مهم در جهان دارد،‌ ولی برای تامین بنزین مورد نیاز خود به کشورهای مختلفی مانند امارات (62 درصد)، هند ، هلند، فرانسه، سنگاپور، ترکمنستان، آذربایجان، سودان ، بلاروس، ترکیه ، کویت ، تایوان، اسپانیا، سوئد، عربستان سعودی و بلغارستان وابسته است.

دراین خصوص تلاش‌های زیادی از سوی دولت و مجلس برای یافتن راه‌حل مناسب برای ایجاد فرهنگ استفاده مناسب از بنزین و کاهش وابستگی بنزین ایران به کشورهای دیگر انجام شده است، به گونه‌ای که نود ونهمین سال اکتشاف نفت در ایران با سهمیه‌بندی بنزین به عنوان مهم‌ترین فرآورده نفتی و به‌کارگیری کارت هوشمند به عنوان ابزاری برای سهمیه‌بندی همزمان شده است.

حال باید دید آیا طرح‌های توسعه و نوسازی پالایشگاه‌ها و کاهش اجباری مصرف بنزین می‌تواند وابستگی دومین دارنده ذخایر نفت جهان به کشورهای دیگر برای واردات این فراورده را از میان بردارد یا خیر. آیا جشن 100 سالگی صنعت نفت ایران با خودکفایی کشورمان در تامین فراورده‌های نفتی همراه خواهد بود؟