ایسنا - ایران برای تامین حامل‌های انرژی هیدروکربوری (بنزین، نفت سفید، نفت گاز، نفت کوره و گاز مایع) مورد نیاز خود در سال گذشته حداقل 35 میلیارد دلار یارانه پرداخته است.


* اقدامی که سال‌ها کش آمد!

در این راستا در مجموع حدود 13.5 میلیارد دلار آن مربوط به تامین بنزین کشور بوده که 8.5 میلیارد دلار برای تولید متوسط روزانه 42 میلیون لیتری بنزین در 9 پالایشگاه کشور و پنج میلیارد دلار آن متعلق به یارانه واردات متوسط 27.3 میلیون لیتری بنزین در روز بوده است.

این در حالی است که قرار بود در برنامه توسعه رشد حامل‌های انرژی حداکثر به سه درصد برسد و در برنامه سوم نیز حداکثر رشد مصرف 5.4 درصد پیش‌بینی شده بود که اگر این برنامه‌ها رعایت می‌شد در شروع برنامه چهارم توسعه با چنین کمبودی در تولید بنزین روبه‌رو نبودیم.

پس از گذشت 25 سال از واردات اولین محموله بنزین به کشور در سال 61 با حجم روزانه 1.2 میلیون لیتر، سرانجام اجرایی شدن طرح سهمیه‌بندی بنزین در سال 86 به عنوان یکی از روش‌های مدیریت مصرف، نقطه امیدی برای کنترل مصرف بی رویه بنزین در ایران شده است.

استفاده از ابزار‌های قیمت و غیر قیمتی دو راهکار اصلی بوده که در سال‌های اخیر از سوی کارشناسان انرژی برای بهینه کردن مصرف سوخت در کشور ارائه داده می‌شده است؛ به گونه‌ای که در اصلاحیه ماده سه قانون چهارم توسعه نیز این موضوع مورد توجه قرار گرفت. بر اساس ماده 3 پیش از اصلاح، قیمت بنزین و سایر فرآورده‌های نفتی از ابتدای سال 84 بر مبنای قیمت‌های عمده فروشی خلیج فارس تعیین می‌شد ولی مقرر شد که قیمت این فرآورده‌ها در هر سال متناسب با شرایط همان سال تعیین شود.

اگرچه موضوع واقعی کردن قیمت بنزین از سال‌ها پیش در ایران مطرح بوده ولی نگرانی از ایجاد تورم و بحران‌های اجتماعی مانعی برای اجرایی کردن آن محسوب می‌شده است. در این زمینه سهمیه‌بندی بنزین در سال 83 از سوی بیژن زنگنه وزیر سابق نفت اعلام شد.

وی از جیره‌بندی شدن بنزین در نیمه دوم سال 84 خبر داده و تاکید کرده بود که از همان سال عرضه بنزین با کارت هوشمند آغاز خواهد شد.

در حالی که با گذشت سه سال از آن زمان، بالاخره با تاکید مجلس شورای اسلامی‌ در قانون بودجه سال 86 دولت را موظف کرد علاوه بر افزایش قیمت هر لیتر بنزین به 100 تومان، از ابتدای خرداد سهمیه‌بندی بنزین با کارت هوشمند سوخت را عملی کند که پس از عملی شدن افزایش قیمت و اجرای طرح کارت هوشمند از زمان مقرر، سهمیه‌بندی بنزین با پنج هفته تاخیر محقق شد.


* اولین چانه‌زنی‌ها در سال 72

البته عمر چانه‌زنی مجلس شورای اسلامی‌ و دولت بر سر این موضوع به سال 72 برمی‌گردد یعنی زمانی که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی دو سناریوی آزاد‌سازی قیمت بنزین و افزایش پلکانی قیمت فرآورده‌های نفتی را برای بهبود وضعیت مصرف مطرح کرد؛ به طوری که در سال‌های پایانی برنامه اول توسعه نخستین چانه‌زنی دولت و مجلس شورای اسلامی‌ برای سازماندهی وضعیت بنزین آغاز شد و در نهایت نمایندگان تصویب کردند تنها سالانه 10 درصد به قیمت بنزین افزوده شود.

این روند تا پایان برنامه سوم توسعه ادامه یافت ولی دولت‌های حاضر ترجیح دادند که به سمت آزاد‌سازی قیمت بنزین حرکت نکنند و همین شیوه موجب افزایش مصرف شد. در نهایت با روی کار آمدن مجلس هفتم نیز، برنامه آزاد‌سازی قیمت بنزین که در لایحه برنامه چهارم توسعه گنجانده شده بود به دلایل مختلف از برنامه چهارم حذف شد. در این زمینه مجلس شورای اسلامی‌ افزایش 25 درصدی قیمت بنزین به همراه سهمیه‌بندی با کارت هوشمند را در سال جاری به تصویب رساند.


* اصلی‌ترین اهداف طرح کارت هوشمند

به نظر می‌رسد تهیه آماری دقیق درباره مصرف بنزین در کشور، وضعیت قاچاق سوخت به خارج و رسیدن مصرف این فرآورده به بیش از 81 میلیون لیتر در روز از اصلی‌ترین اهداف طرح کارت هوشمند بوده است.

به نظر می‌رسد پرداخت بیشترین یارانه در ایران به بخش انرژی و داشتن کمترین نقش این بخش در ایجاد ارزش افزوده در اقتصاد و تولید ناخالص داخلی، اصلی‌ترین دلیل ایجاد حساسیت در مسوولان و کارشناسان بوده است.

در گزارش ارائه شده از سوی وزارت نفت برای سال 86، سه پیشنهاد برای تعدیل و تعیین قیمت بنزین در نظر گرفته شده بود. اصلاح تدریجی قیمت بنزین، روش‌های اصلاح قیمت هم زمان بنزین و نفت طی پنج سال به روش از پیش، اصلاح تنها قیمت بنزین به روش از پیش و نیز اصلاح قیمت بنزین به روش یکنواخت.


* 49 میلیارد دلار درآمد برای دولت

بر اساس مطالعات انجام شده با آزاد‌سازی قیمت بنزین درآمد 49 میلیارد دلاری برای دولت محقق می‌شد که بر این اساس آن، بهای بنزین لیتری 80 تومان با همان روند افزایشی طی پنج سال به پنج هزار ریال افزایش می‌یافت که تورم ناشی از این روند به طور میانگین کمتر از سه درصد محاسبه شده بود.

تصور می‌شود مهمترین دلایل مصرف بالای بنزین در ایران به پایین بودن قیمت، فرسودگی خودرو‌ها، بالا بودن مصرف سوخت، افزایش تعداد خودرو و نبود یک الگوی مصرف است، به طوری که کارشناسان پیش‌بینی کرده بودند در صورت ادامه روند کنونی بنزین، در پایان سال 88 مصرف به رقمی‌ بیش از 90 میلیون لیتر در روز خواهد رسید که حتی در صورت تامین میلیارد‌ها دلار یارانه برای خرید آن، ظرفیت اسکله‌ها و خطوط لوله انتقال فرآورده از جنوب به شمال و پاسخگوی این میزان واردات وجود ندارد.

به اعتقاد برخی کارشناسان تفاوت قابل ملاحظه قیمت بنزین در داخل کشور با نرخ بین‌المللی آن موجب یک شکاف عمیق در عرضه و تقاضای سوخت در داخل شده و در مرحله بعد دولت را از منابع اقتصادی کافی در حوزه گسترش حمل و نقل عمومی‌، ایجاد اشتغال مولد، رونق اقتصادی محروم کرده و از سوی دیگر هرگونه اصلاح بعدی در وضعیت موجود را دشوار تر و با پیامد‌های اجتماعی منفی‌تر مواجه خواهد کرد.

بالاخره پس از تصویب بودجه سال 86 مشخص شد که دولت موظف است تا پایان فروردین 86 برنامه دقیقی برای سهمیه‌بندی بنزین ارائه و از ابتدای خرداد سهمیه‌بندی را عملی کند و در این خصوص دولت می‌تواند مازاد بر مقدار سهمیه را نیز به قیمت آزاد عرضه کند.

سهمیه‌بندی بنزین از طریق کارت هوشمند صورت می‌گیرد که در این مورد 15 میلیون کارت هوشمند به صاحبان خودرو و موتورسیکلت‌ها تحویل داده خواهد شد.

در این شیوه علاوه بر سختی کار و آشنایی ناکافی پیمانکاران، مشکلات نرم‌افزاری و همچنین ناآشنایی مردم برای اجرای سهمیه‌بندی بنزین از طریق کارت هوشمند وجود داشت.

در این راستا دولت موظف شده بود برای موفقیت طرح، ابتدا شروط 20 گانه سهمیه بنزین را انجام دهد که شروط تبصره 13 قانون بودجه سال 85 توسط حمل و نقل عمومی، خارج کردن خودرو‌های فرسوده از چرخه حمل و نقل، آماده‌سازی شرایط در زمینه مدیریت مصرف سوخت و همچنین مدیریت تقاضا و اصلاح ساختار از جمله این شرایط هستند.


* دردسرهای اجرای کارت هوشمند

طرح کارت هوشمند در حالی در سه سال پیش مطرح شد که هزینه اولیه آن 43 میلیارد تومان (در سال 83) تخمین زده شده بود ولی وزیر نفت هزینه نهایی آن را 63 میلیارد تومان اعلام کرد. اگرچه شنیده‌ها از افزایش این هزینه به بیش از 100 میلیارد تومان حکایت می‌کند. در این راستا ابتدا تعداد کارت هوشمند موردنیاز خودرو‌ها و موتورسیکلت‌ها حدود 10 میلیون دستگاه پیش‌بینی شده بود که به گفته محمدرضا نعمت‌زاده ـ مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ـ به حدود 17 میلیون خودرو و موتورسیکلت افزایش یافته است.

همچنین تعداد جایگاه‌ها از دو هزار و دو هزار و 300 جایگاه افزایش یافته است.

آغاز توزیع کارت هوشمند برای اولین بار در آبان 85 از شهر کرج، عملیات توزیع بیش از هفت میلیون کارت هوشمند خودرو و حدود هشت میلیون کارت هوشمند موتورسیکلت تا پایان خرداد ماه تقریبا کامل شد به طوری که مسوولان نیروی انتظامی‌ معتقدند حدود 500 هزار کارت باقیمانده در پست مربوطه به خودرو‌هایی است که احتمالا به طور کلی از رده خارج شده‌اند.

پس از ابلاغ عرضه بنزین با کارت هوشمند، این قانون سپس به وضعیت صرفا با کارت هوشمند تغییر کرد که در این خصوص ابتدا کارت‌های اضطراری برای کسانی که کارت هوشمند خود را دریافت نکرده‌اند در اختیار برخی جایگاه‌ها قرار گرفت که در نهایت با تحویل گرفتن بیشتر کارت‌ها از سوی مردم، کارت هوشمند اضطراری نیز لغو شد.


* و ناگهان سهمیه‌بندی

و بالاخره پس از چند هفته تاخیر دولت دست به اقدامی زد که از سوی مجلس و قانون مکلف به اجرای آن بود. اقدامی که تبعات سیاسی،‌ اقتصادی مثبت و منفی فراوانی خواهد داشت و در صورت مدیریت صحیح بار سنگینی از دوش کشور برداشته می‌شود.

هر چند در شبی که موضوع سهمیه‌بندی بنزین اعلام شد شهرهای مختلف شاهد صحنه‌های ناگوار و بعضا جالبی بودند و برخی برای پر کردن باک‌هایشان رنج سه ساعت در صف طویل را به جان خریدند اما به نظر می‌رسد که تدوام این امر از کنش‌ها و واکنش‌ها خواهد کاست و در صورتی که مسوولان وزارت نفت در بررسی مشکلات که در حین کار خود را نشان می‌دهند مدبرانه عمل کنند سهمیه‌بندی که نتایجی چون سود میلیاردها دلاری برای مملکت دارد.


* خیابان‌هایی خلوت!

از نتایج مثبت سهمیه‌بندی بنزین کاهش آلودگی هوا و کم شدن بار ترافیک و مهم‌تر از همه کاهش قاچاق سوخت عنوان می‌شود. شاید در کوتاه مدت برخی از این نتایج خود را نشان دهند که بارزترین آن خلوت شدن شهر تهران در دو سه روز گذشته است.

اگر این خلوتی را به مدیریت مصرف سهم سوخت شهرواندان نسبت بدهیم باید به آینده امیدوار بود که علاوه بر ارتقای فرهنگ مصرف در بین مردم پیش‌بینی‌های دیگر نیز محقق شوند.

بی‌شک این پروژه ملی که حالاحالاها مورد بحث موافقان و مخالفان خواهد بود در صورتی می‌تواند موفق باشد که لحظه به لحظه مدیریت شده و اشکالات آن برطرف شود. در این راستا مسوولان مربوطه همان‌گونه در یکی دو روز پس از سهمیه‌بندی انعطاف نشان داده و میزان برخی سهمیه‌ها را تغییر دادند باید عزم خود را برای اجرای کامل طرح جزم کنند و مراقب آینده و اتفاقات پیش‌بینی نشده هم باشند.