کشوری با جمعیتی در حدود 2 ملیون و 400 هزار نفر که 2 ملیون آن را افراد مقیم و اغلب آسیای شرقی تشکیل میدهند توانسته است در طی سه دهه گذشته بواسطه درآمد اقتصادی بالا ، گامهای بلندی در توسعه همه جانبه خود بردارد و با درک فزاینده از اهمیت گسترش ارتباط با جامعه بین الملل نقش قابل توجهی در فرایند دیپلماتیک منطقه خاورمیانه و جهان ایفا کند .

با خط هوایی ایرویز قطر که معمولا بیشتر ایام هفته از شیراز به دوحه پرواز دارد و یکی از ایرلاین های فعال در ایران است وارد« دوحه »پایتخت این کشور شدم . دوحه شهری است با رطوبت و غبار محلی همیشگی شبیه به آنچه ما در بخشهای جنوبی کشور تجربه میکنیم .در بدو ورود و در یک تاکسی که راننده اش یک هندی مقیم بود به روزنامه «الشرق» برخوردم که عکسی از محمد جواد ظریف با لبخند خاص خودش در کنار امیر قطر و روز شماری از مدت زمان «حصار» در بالای صفحه اول آن خودنمایی میکرد همچنین بیرون از شیشه ماشین  تصاویر بزرگ در خیابان های شهر و برچسپ های پشت ماشین های اکثرا مدل بالا عبارت هایی  مانند «کلنا وطن» « تمیم المجد» را میشد نظاره کرد که  در همبستگی ملت با حاکمیت  نوشته شده بودند  و همه اینها حکایت  از تغییرات اساسی در سیاست های این کشور  امیر نشین در 2 سال اخیر داشت .

بعد از اینکه در ژانویه سال 2017 برادران عربی قطر به رهبری عربستان روابط دیپلماتیک خودر را با این کشور قطع کردند و مرزهای آبی،زمینی و هوایی خود را به روی کشور بستند ،ایران بلافاصله  مواد غذایی و امکانات اولیه را از طریق بندر بوشهر و بندر دیر به قطر ارسال کرد و این در حالی اتفاق افتاد که یک سال پیش از این قطر همگام با عربستان و در پی حمله به سفارت عربستان در تهران ، سفیر خود را از ایران فرا خوانده بود .

وزیر کشاورزی قطر عملکرد ایران در کمک به قطر را ستود و آن را بر اساس موازین بین المللی دانست و اذعان داشت : «ایران علیرغم اینکه دچار تحریم است اما نقش بین المللی خود را به عنوان یک کشور دارای چارچوب انسانی  به خوبی ایفا کرد» .

سفیر قطر مدتی بعد به تهران بازگشت و ایران از این رویکرد  استقبال کرد در حالیکه خشم عربستان برانگیخته شد . اما اگر خواسته باشیم دلایل و شرایط منطقه ایران و قطر برای نزدیکی بیشتر مورد بررسی قرار دهیم ابتدا باید جایگاه قطر را  در معادلات منطقه ای و جهانی ببینیم و بفهمیم  چگونه این کشور با مساحت کم توانست توجه جهانی را به خود جلب کند 

قطر کشوری در جنوب غربی قاره آسیا که توسط خاندان آل ثانی حکمرانی میشود .پیش از بهره برداری از منابع نفت و گاز خام بواسطه صید مروارید و تجارت معروف بود اما پس از تولید نفت و گاز و فروش آن، از جمله ثروتمند ترین کشورهای جهان میشود .  پیش بینی میشود حجم تولید قطر از گاز طبیعی  تا سال 2024 به میزان 42 درصد رشد داشته باشد. در حال حاضر حجم کل صادرات گاز در ماه به 9/6 ملیون تن در ماه میرسد 

 این کشور دارای بالاترین توسعه منابع انسانی در بین کشورهای جهان عرب  است . در سال 2017 جمعیت این کشور 6/2 میلیون نفر بوده است که شامل 313000 نفر شهروند قطری و 3/2 ملیون تبعه خارجی است و از جمله افتخارات این کشور عربی میزبانی از یکی از بزرگترین رویداد های ورزشی جهان یعنی جام جهانی فوتبال 2022 است 

 در طول سه دهه گذشته با شناخت ظرفیت های طبیعی خود به خصوص   نفت و گاز خام  اقدام به بالا بردن درآمد ملی و سرمایه گذاری در بخشهای مختلف میکند و به تازگی نیز بنا بر اعلام رسانه ها به منظور جذب سرمایه گذاران خارجی ،اقامت 5 ساله اعطا خواهد کرد . 

میزبانی دوحه  از نمایشگاه های معتبر بین المللی برای ایجاد فرصت های سرمایه گذاری قابل توجه است به عنوان مثال ثبت نام برای نمایشگاه بین المللی راه ابریشم آغاز شده است که قرار است 3 لغایت 5 نوامبر 2019 در مرکز تجارت و کنفرانس های بین المللی دوحه قطر برگزار شود همزمان رویدادهای فرهنگی و هنری نیز به شکل گسترده در جریان است مثل فستیوال هنرهای تجسمی که این روزها در شهرک فرهنگی هنری کتارا در  جریان است بیش از  205 هنرمند از 65 کشور از سراسر جهان از جمله ایران در این رویداد حضور دارند .

از دیگر شرکت هایی که اعتبار بین المللی نیز دارد شرکت هواپیمایی قطر ایرویز است و در سال 2012 به عنوان بهترین ایرلاین های دنیا شناخته شده این هواپیمایی به بیشتر از 140 مقصد متفاوت در دنیا پرواز دارد این ابر شرکت خطوط هوایی در ابتدای فعالیتش به 3 یا 4 مقصد محدود پرواز داشت . از افتخارات این هواپیمایی که موجب ثبت یک رکورد نیز شد اجرای طولانی ترین پرواز مستقیم جهان از دوحه به آکلند در نیوزیلند بود و بیشتر از 16 ساعت به طول انجامید 

تلوزیون« الجزیره » نیز که در مرکز اصلی آن در دوحه قطر است  از رسانه های تاثیر گذار منطقه خاورمیانه میباشد و بیش از 82 زیرمجموعه در جهان دارد برخی از برنامه های تحلیل محور این شبکه مانند «سناریوها» و «اتجاه المعاکس» که از مجریان مطرح بهره میگیرد، طرفداران بیشماری در جهان عرب دارند همچنین این شبکه نقش مهمی در تحولات  کشورهای عربی موسوم به بهار عربی  داشت  و همین امر باعث خشم بسیاری از حکومت ها شد. حتی از یکی از بندهای حکومت های محاصره کننده قطر  برای رفع حصار ،تعطیلی این شبکه بوده است .

قرارگیری  قطر و ایران در شرایط منفعت پذیری دو جانبه آنها را در موقعیت دو شریک استراتژیکی مهم و تاثیر گذار در منطقه قرار میدهد . اگر چه برای رسیدن به ثبات منطقه ای و توسعه همکاری های چند جانبه  بهتر است کشورهای منطقه اختلافات را کنار بگذارند و بر اشتراکات اقلیمی ،تاریخی و سیاسی همچنین منافع اقتصادی تاکید کنند چرا که توافقات آنها  میتواند بسیاری از جریانهای پر آشوب حال حاضر را که منطقه خاورمیانه آن را بیش از  همیشه تجربه میکند از میان بردارد به خصوص آنچه از آن به عنوان دخالت های خارجی و تروریسم  یاد میشود .

اما واقعیت این است که هم قطر و هم ایران مورد کینه ورزی برخی کشورهای منطقه قرار گرفته اند .مدتها است ایران و عربستان بر سر مسائل عمده ای همچون سوریه و یمن با هم اختلاف دارند قطر نیز دو سال قبل از سوی ائتلاف عربی به سرکردگی عربستان و 3 کشور دیگر یعنی مصر ،امارات و بحرین مورد محاصره قرار گرفت و تمامی مرزهای خود را به روی این کشور که تا بیش از این در ائتلاف نظامی عربی  در یمن در کنار عربستان حضور داشت،بستند و روابط دیپلماتیک خود را قطع کردند که این محاصره تا کنون علیرغم واسطه گری برخی کشورها از جمله  کویت هنوز ادامه دارد .

اما وضعیت پیش آمده به خود کفایی این کشور کمک کرد و تولیدات داخلی و کشاورزی را در کنار سرمایه گذاری مستقیم خارجی افزایش داد . قطر پیش از این با آگاهی از اهمیت توسعه در رابطه با جامعه جهانی به مقدار زیادی به توان اقتصادی خود کمک کرده بود و بدون شک همین مسئله در کنار ثبات مالی این کشور حسادت برخی کشورهای همسایه را برای سیاستهای تقابلی برانگیخته بود 

اما قطر علیرغم قرارگیری در حصار،  نقش خود را در کسوت انسان دوستانه با کمک هایی که به لبنان ،فلسطین و افغانستان در سال 2019 کرد تکمیل نمود . این کشور توانست 500 ملیون دلار در اختیار لبنان و 150 ملیون دلار به فلسطین کمک کند همچنین با تفاهمنامه ای که موسسه خیریه « الغرافه» با افغانستان منعقد کرد در مرحله اول مبلغ 40 ملیون دلار به بخش ساختمان سازی بهداشت و درمان اختصاص داد .

حالا در رقابت های منطقه ای مابین کشورها، نشانه هایی وجود دارد که ایران و قطر را بیشتر از گذشته در فرایند دیپلماتیک به هم نزدیک میکند و شاید این ارتباط با تقویت صنعت توریسم دریایی به ملت ها نیز سرایت کند که البته مقدمات این برنامه نیز با پهلوگیری کشتی «گرند فری »در بندر بوشهر فراهم شده است . این کشتی برای ایجاد خط باری و مسافری بین بوشهر و دوحه با ظرفیت 1300 صندلی و 250 اتاق در حال حاضر در بندر بوشهر پهلو گرفته است و انتظار میرود تا برگزاری جام جهانی قطر این خط کشتیرانی بتواند در صنعت گردشگری دو کشور دریچه ای تازه بگشاید .

مخزن گازی پارس جنوبی یا همان گنبد شمالی واثع شده در مرز دریایی دو کشور  نقطه مشترک درامدهای اقتصادی ایران و قطر است اگر چه برای سالها ایران به مدت 10 سال از رقیب خود در برداشت از این مخزن مشترک عقب بود آن هم بواسطه سرمایه گذاری های کلانی که قطر در این بخش انجام داده بود، و ایران به خاطر تحریمها و مسائل دیگر از قبیل جنگ ایران و عراق امکان جذب سرمایه گذاری در این حوزه را نیافته بود اما حالا با با افتتاح فازهای  13،22و 24 پارس جنوبی و تزریق 11 میلیارد دلار در پروژه های عسلویه تولید ایران به بیش از 100 ملیون مترمکعب گاز در روز رسیده است و این یعنی نزدیکی در برداشت با قطر اگرچه قطر میخواهد تا سالهای آینده  تا میزان 40 درصد برداشت خود را افزایش دهد .

یکی از اعتراضات همیشگی ایران به همسایه های خود وجود پایگاه های نظامی آمریکا در خاک کشورهای آنها است ،اما آنچه آمریکا بعد از 13سال  در تصمیمی غیر منتظره در قطرانجام داد کاملا به نفع سیاستهای ارتباطی تهران و دوحه بوده است . آمریکا فرماندهی عملیات هوایی خود را از پایگاه «العدید» قطر خارج و به پایگاهی در ایالت کارولینای جنوبی منتقل کرد . این پایگاه برای فرماندهی جت های جنگنده و هواپیماهای بدون سرنشین استفاده میشد و احتمالا این اقدام در شرایط تنش آمریکا  با ایران و پی بردن به توان نظامی ایران صورت پذیرفته که در هر صورت زمینه مناسبی برای همکاری های منطقه ای و امنیتی بین ایران و قطر را فراهم میکند .

در نشستهای متعددی که بین مقامات ایرانی و قطری در ماههای اخیر انجام شده نوعی سیاست همفکری برای گسترش مناسبات و تلاش در آرام کردن شرایط  منطقه دیده میشود که بنا بر نیازهای قواعد  بین المللی در ارائه یک الگوی شایسته از همکاری های منطقه ای بسیار ضروری به نظر میرسد .

در گفتگوهایی که میان حسن روحانی و«شیخ تمیم بن حمد » امیر قطر صورت گرفته امیر جوان  مخالف نقض برجام از سوی آمریکا و تشدید تنش در ساختار روابط ایران و آمریکا میباشد و شاید در این خصوص  بتوان قطر را گزینه ای در قامت یک میانجی برای حل بحران میان ایران و آمریکا به حساب اورد .

به نظر میرسد یکی از ضرورتهای ارتباطی بین ایران و قطر ایجاد تسهیلات در فعالیتهای بازرگانی باشد که در این خصوص تقویت فعالیتهای بندری و ایجاد مناطق آزاد و مشترک بتواند این روند را سرعت ببخشد و از این طریق ،زمینه سازی   هماهنگی سیاستها و توسعه روابط دوجانبه نیز وارد فاز جدی تری گردد .