جنگل‎های مانگرو ( حرا)
جنگل‎های مانگرو ایران در گستره جزر و مد مصب‌ها، دلتاها و جزایر بین خورها در طول نوار ساحلی خلیج فارس و دریای عمان بصورت جوامع بزرگ و کوچک گسسته یا پیوسته کشیده شده‌اند.
این اجتماعات گیاهی که تنها رویش‎های چوبی ناحیه جزر و مدی سواحل گرمسیری به شمار می‌روند در ایران تنها از دو گونه درختی با نام درخت حرا (Avicennia marina) و درخت چندل (Rhizophora mucronata) تشکیل یافته‌اند.
درخت چندل تنها در خورهای منطقه سیریک با وسعت محدود وجود دارد و سایر رویشگاه‎ها بطور خالص از درختان حرا تشکیل یافته است و به همین علت جنگل‎های مانگرو ایران به نام «جنگل‎های حرا» شناخته می‌شوند.
اکوسیستم مانگرو از اجتماعات جانوری بی‌نظیری برخوردار است، بگونه‌ای که برای گونه‌های بی‌شماری از بی‌مهرگان تا مهره‌داران خشکی‌زی و آبزی، زیستگاهی یگانه و منسجم فراهم می‌کند.
جنگل‎های مانگرو با سایر اکوسیستم‌های جنگلی تفاوت اساسی دارند، این جنگل‎ها نه به خشکی تعلق دارند و نه به دریا، بلکه هدیه و ارمغان مشترک آب و خشکی به‌شمار می‌روند.
این جنگل‎ها اکوسیستم‌هایی هستند با شرایط اکوتونی که در گذرگاه آب و خشکی سازگاری پیدا کرده‌اند و در واقع اکوسیستم آنها متاثر از اکوسیستم‌های خشکی و آبی است.
مانگروها گرچه در برابر آب شور مقاوم هستند، اما به جریان آب شیرین نیز نیاز دارند و بر خلاف اکوسیستم‌های خشکی، محیط زیستی ناآرام، پویا و در حال تغییر دارند.
در اکوسیستم مانگروها تمامی عوامل از طریق فرآیندهایی با یکدیگر مرتبط هستند که بواسطه آنها تبادل و جذب مداوم انرژی صورت می‌پذیرد.
فرآیندهای درونی تثبیت انرژی، تجزیه موادآلی مرده و چرخه مواد معدنی به شدت تحت تاثیر شماری از فرآیندهای بیرونی قرار دارند که ثبات زیستگاه را تنظیم می‌کنند و تعیین‌کننده تنوع زیستی و سرشت کارکردی اکوسیستم هستند.
در صورتی که این فرآیندها حفظ شوند اکوسیستم پایدار خواهد ماند و اختلال در هر یک از آنها منجر به تخریب و انهدام اکوسیستم می‌شود.
جنگل‎های مانگرو در سواحل جنوبی ایران با وسعت9هزار و 200 هکتار در مناطق متعددی در حد فاصل مدارهای 25 درجه و11دقیقه تا 27 درجه و 52 دقیقه گسترش یافته است.
در گذشته استفاده از چوب درختان حرا برای سوخت رواج بسیار داشته است اما در زمان حاضر تنها از برگ آنها جهت تغذیه دام‎ها استفاده می‌شود.
رویشگاه ‌جنگل‎های حرا در استان بوشهر در بندر «دیر» (Dayyer) و خلیج «نایبند» آخرین نواحی پراکنشی این اجماعات درختی در ناحیه ساحلی شمالی خلیج فارس محسوب می‌شود.
اجتماعات حرا در خلیج نایبند با وسعتی در حدود 350 هکتار، وسیع‎ترین اجتماعات حرا در مدارهای بالای 27 درجه در خلیج فارس است و بعنوان آخرین مجموعه انبوه و وسیع از این درختان در جنوب غربی آسیا شناخته می‌شوند.
خلیج نایبند که با وسعت 41 هزار و 300هکتار، عرض دهانه هفت هزار و 400 متر و خط ساحلی به طول 75/20 کیلومتر در ردیف خلیج‌های کوچک ساحلی قرار می‌گیرد به‌ صورت دماغه‌ای در اراضی سواحل شمالی خلیج فارس در منطقه عسلویه واقع شده است.
در جهت حفظ و توسعه جنگل‎های حرا در منطقه عسلویه، بازرسی و تحقیقات زیادی از جمله‌ اجرای پروژه‌ شناسایی عوامل ‌مخرب محیطی تاثیرگذار بر اکوسیستم جنگل‎های حرا در خلیج نایبند عسلویه و ارایه راهکارهای مناسب برای کنترل آنها صورت گرفته است.
سازمان منطقه ویژه همچنین برای توسعه محیط زیست و گسترش جنگل‎های حرا در منطقه عسلویه در سال‎های گذشته‌ نسبت‌ به تکثیر، تولید و کاشت بیش از یک میلیون نهال «حرا» در وسعتی به مساحت280 هکتار اقدام کرده است که در زمان حاضر ارتفاع این نهال‎ها در برخی مناطق به بیش از یک متر رسیده است.
توسعه ‌جنگل‎های حرا همچنین از طریق کاشت به روش «ایجاد خور مصنوعی» و کاشت در سواحل ماسه‌ای حاشیه خور نایبند توسط منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس صورت گرفته است.
علاوه بر این سازمان منطقه ویژه از زمان استقرار در عسلویه، بیش از 790 هکتار فضای سبز ایجاد کرده و حدود یکصد هکتار فضای سبز نیز به صورت متفرقه در پروژه‌های موجود در پالایشگاه‌ها و پتروشیمی و اماکن عمومی و ادارات دولتی نظیر شهرداری، بهداری، آموزش و پرورش عسلویه، نخل تقی و کنگان از طریق نظارت مستقیم و یا اهدای نهال، توسط این سازمان ایجاد شده است.
در زمان حاضر 200 هزار درخت، حدود 70 هزار درختچه، حدود 30 هزار متر پرچین و بیش از 40 هزار مترمربع چمن نیز در منطقه عسلویه توسط سازمان منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس کاشته شده است.
در کنار مشعل‎های سر به فلک کشیده گاز در عسلویه، بیش از چهار هزار اصله نخل چند ساله مرغوب نیز در منطقه عسلویه غرس شده که هم بر زیبایی فضای شهری افزوده و هم موجب کاهش آلودگی محیط شده است.
توسعه فضای سبز در منطقه عسلویه با وجود مشکلات متعددی از قبیل آب شور منطقه، منابع محدود آب‎های زیرزمینی، خاک نامناسب، شرایط نامساعد جوی، شرایط نامساعد زهکشی و آلودگی محیط صورت می‌گیرد. در راستای توسعه محیط زیست همچنین مذاکرات سازمان منطقه ویژه با سازمان محیط زیست برای احداث یک پارک 100 هکتاری در حال انجام است.
غلامرضا کریمی رییس اداره محیط زیست شهرستان کنگان تعامل سازمان منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس با محیط زیست را خوب و مثبت دانست.
سیدعبدالجلیل رضوی همچنین آمادگی منطقه ویژه برای تامین هزینه‌های حفاظت از پارک ملی نایبند و ایجاد زمینه گردشگری مناسب در این منطقه را به رییس سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرد.
سازمان منطقه ویژه ‌اقتصادی انرژی پارس از بدو تاسیس رسیدگی به مسایل زیست محیطی منطقه را یکی از مهم‎ترین وظایف خود دانسته و با استفاده‌ از کارشناسان ارشد و دکترای محیط زیست سعی کرده است از حداکثر توان فنی و مالی خود برای بهبود وضعیت زیست محیطی منطقه استفاده کند.
در راستای تامین این هدف، امور بهداشت، ایمنی و محیط زیست منطقه ویژه علاوه‌بر طرح‎هایی که به اجرا درآورده و یا در دست مطالعه و اجرا دارد، سعی کرده‌ است همواره ‌با سازمان‌های زیست محیطی استان از جمله سازمان محیط زیست، اداره کل منابع طبیعی، سازمان جهاد کشاورزی و دیگر ارگان‎های مربوط همکاری مستمر داشته باشد.
بخش محیط زیست مدیریت بهداشت، ایمنی و محیط زیست (HSE) منطقه ویژه در چند سال اخیر بعنوان بازوی توانمند وزارت نفت در امر توسعه محیط زیست به موازات توسعه صنعتی در این منطقه خدمات ارزنده‌ای را صورت داده است.
«تشکیل و راهبری کمیته تخصصی محیط زیست در منطقه و اجرای پروژه‌های کلان زیست محیطی» از جمله این اقدامات است.
«استفاده از نظرات و ایده‌های مختلف کارشناسی به منظور شناخت مسایل مختلف زیست محیطی در منطقه»، «مطرح کردن مسایل زیست محیطی که در یک واحد صنعتی به‌ معضل تبدیل شده و نیاز به کار تیمی دارد» و «هماهنگی در مورد پروژه‌هایی که در محدوده مشترک واحدهای صنعتی اجرا می‌شود»، از اهداف مهم این کمیته است.
«هماهنگی برای پیش‌بینی، شناسایی، کنترل و ارزیابی مسایل زیست محیطی فرامنطقه‌ای (ملی و بین‌المللی) ناشی از فعالیت‎های زیست محیطی منطقه»، «تشکیل سمینارهای علمی در مورد مسایل زیست محیطی و مرتبط با واحدهای موجود در منطقه» و «برنامه‌ریزی برای برگزاری کارگاه‎های آموزشی پیرامون مسایل زیست محیطی مرتبط با صنایع موجود» از دیگر اهداف این کمیته عنوان شده است.
برای ایجاد بانک اطلاعاتی در خصوص شناسایی، ارزیابی و کنترل منابع آلاینده موجود در منطقه عسلویه، واحد HSE منطقه ویژه اقدام به‌ تهیه و تنظیم شناسنامه مشاغل در این منطقه کرده است.
«ارایه برنامه‌های مدیریتی کنترل پسماندهای تولیدی در منطقه ویژه»، «مستندسازی وضعیت آلودگی هوا با هدف ارزیابی وضعیت این آلودگی در ایستگاه‎های سنجش با توجه به شاخص‌های کیفی هوا»، «بررسی آلودگی زمینه آب‎های ساحلی منطقه ویژه با هدف نتایج بررسی روی موجودات کف‎زی، بررسی فیزیکی شیمیایی و نفتی آب‎ها و رسوبات ساحلی» از اقدامات مهم و اساسی منطقه ویژه در جهت حفظ محیط زیست به شمار می‌رود.
«بررسی محیط‎های بیولوژیکی با هدف شناسایی سیمای کلی پوشش گیاهی، مراتع، جنگل‎ها، حیات وحش و کشاورزی» و ارزیابی اثرات زیست محیطی منطقه عسلویه (پروژه‌های در حال احداث) با هدف تشریح فعالیت‎های فاز ساختمانی، بهره‌برداری و تبعات زیست ‎محیطی آنها از دیگر اقدامات مهمی است که منطقه ویژه در انجام آن حساسیت زیادی از خود نشان می‌دهد.
«ارزیابی اثرات زیست محیطی منطقه عسلویه با هدف ارزیابی بهره‌برداری از منابع طبیعی»، «بررسی شرایط اقلیمی، زمین‎شناسی، آب‎های سطحی و زیر زمینی»، «طرح جامع مدیریت مواد زاید جامد با هدف بررسی جامع در مورد وضعیت مواد زاید جامد تولیدی، روش‎های جمع‌آوری و دفع آنها» از دیگر اقدامات مهم منطقه ویژه در جهت حفظ محیط زیست است.
سازمان منطقه ویژه همچنین برای کنترل آلودگی‎های زیست محیطی در منطقه عسلویه اقدام به «تهیه و تنظیم گزارش‌های جامع Risk Assessment (ارزیابی ریسک) از وضعیت محیط زیست منطقه ویژه و ارایه هشدارها و راهکارهای اصلاحی به‌ منظور جلوگیری از بروز بحران‎های احتمالی»، «بررسی تاثیر ساخت و سازهای اطراف منطقه بر اکولوژی منطقه حفاظت شده نایبند و مطالعه گزارش وضعیت زیست محیطی در این منطقه» کرده است.
در همین راستا «ارایه طرح تصفیه‌خانه متمرکز به روش برکه تثبیت هوازی به‌ منظور تصفیه پساب کمپ‌های موقت»، «بازدیدهای دوره‌ای و منظم از طرح‎های پتروشیمی، نفت و گاز و تهیه گزارش از موارد مشترک ایمنی و زیست محیطی»، «پیگیری طرح‎های مهار سیلاب به‌ منظور کنترل احتمال وقوع‌ سیل در فصل بارندگی»، «الزام جایگزینی «مس‌باره» بجای «سیلیس» در کارگاه‌های سند بلاست در صنایع ملی پتروشیمی و طرح‌های مستقر در منطقه»، «شناسایی و ارزیابی منابع انتشار آلودگی ثابت و متحرک در سطح منطقه و الزام آنها به اجرای ضوابط زیست محیطی» در این منطقه صورت می‌گیرد.
«اجرای طرح جایگزینی‌ اتوبوس‎های فرسوده»، «بررسی و مطالعه آلودگی‎های ناشی از فلرهای منطقه»، «خرید دستگاه‎های نمونه‌گیری از محیط و دودکش»، «خرید دستگاه‎های قرائت مستقیم جهت سنجش آلودگی‎های شاخص در پساب‎های صنعتی»، «خرید دستگاه‎های قرائت مستقیم جهت سنجش گازها و بخارات محیطی»، «خرید دستگاه‎های قرائت مستقیم جهت سنجش ذرات گرد و غبار» و «خرید دستگاه‎های سنجش شرایط سایکرومتریک» از کارهای بسیار مهم در منطقه عسلویه بشمار می‌رود.
این دستگاه‎ها بزودی جهت کنترل دقیق آلاینده‌ها نصب و راه‌اندازی می‌شوند.
از دیگر اقدامات مهم منطقه ویژه در جهت حفظ و توسعه محیط زیست می‌توان به شناسایی محل و جایگاه مناسب دفن زباله‌های شهری و غیر شهری منطقه مطابق با استانداردهای فنی، بهداشتی و زیست محیطی و اجرایی کردن طرح تفکیک زباله از مبدا اشاره کرد.
علاوه ‌بر این مجتمع‌های پالایشگاهی و پتروشیمی مستقر در منطقه ‌ویژه با همکاری واحد HSE این سازمان ضایعات خطرناک خود را به مراکز بازیافت این ترکیبات ارسال می‌کنند.
آلاینده‌های زیست محیطی ناشی از بهره‌برداری از سکوهای دریایی نیز در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس پایش، اندازه‌گیری و مدل‌سازی می‌شوند.
در نتیجه به جرات می‌توان گفت محیط زیست در منطقه عسلویه نه ‌تنها آسیب نمی‌بیند بلکه به موازات رشد صنعتی در این منطقه و حتی جلوتر از آن توسعه یافته و می‌یابد و این مصداق تعهد به توسعه بدون تخریب در قلب پایتخت اقتصادی ایران «عسلویه» است.

به نقل از ایرنا