امروزه مناطق آزاد و ویژه اقتصادی نقش مهمی در تجارت جهانی و رشد مناطق کمتر توسعه یافته بازی می کنند و در حدود 3 هزار منطقه ویژه اقتصادی در 135 کشور جهان فعال می باشند. در مناطق ویژه اقتصادی حدود 68 میلیون شغل به طور مستقیم ایجاد شده است و برآورد میزان حجم فعالیت مالی در مناطق ویژه اقتصادی در حدود 500 میلیارد دلار در سال است .

ارائه تعریف دقیق از مفهوم منطقه ویژه اقتصادی که تمام زوایای آن را مشخص کند کار دشواری است. منطقه ویژه اقتصادی مناطقی هستند که از نظر جغرافیایی دارای مرز مشخص و محدود و دارای مدیریتی واحد هستند که جهت بهره برداری از امکانات تجارت آزاد در فرای محدودیت ­های مرزی ایجاد شده اند و دارای ساز و کار گمرکی و حقوقی منحصر به فرد هستند.

اولین منطقه ویژه اقتصادی مدرن در سال 1959 در ایرلند تأسیس یافت. معمولاَ مناطق ویژه اقتصادی انواع زیر را شامل می­شوند:

1-    مناطق آزاد تجاری(Free Trade Zone): این مناطق امکانات و زمینه ­های لازم برای تجارت و صادرات و واردات آزاد فرآهم می­آورند.

2-    مناطق ویژه صادراتی(Export Processing Zone): مناطقی هستند جهت ایجاد فعالیت­های تولیدی و صنعتی که پذیرای سرمایه ­گذاران از تمامی نقاط جهان هستند.

3-    بنادر آزاد(Free Port): این مناطق ویژه اقتصادی انواع مختلفی را شامل می­شوند. مانند بنادری که جهت داد و ستد آزاد کالا به وجود آمده ­اند و بنادری که جهت توریزم و .... طراحی شده ­اند.

4-    مناطق ویژه کارخانه ­ای(Single Factory Zone): در این مورد ممکن است یک کارخانه تولید کالا به عنوان یک منطقه ویژه اقتصادی در نظر گرفته شود.

5-    مناطق ویژه تخصصی(Specialized Zone): شامل پارک­های علم و فناوری، مناطق ویژه پتروشیمی و نفت و گاز، مناطق فرودگاهی و از این قبیل موارد است.

در جهان کشور چین با 187 منطقه ویژه اقتصادی رتبه نخست در سطح جهان را دارا است. در زمینه مالی نیز کشور چین با 145 میلیارد دلار مبادله مالی از مناطق ویژه اقتصادی، رتبه نخست را در اختیار دارد. کشورهایی مانند امارات متحده عربی برنامه ­های ویژه ­ای برای ایجاد مناطق ویژه اقتصادی و رسانه ­ای و فناوری دارند و تا کنون سه و نیم میلیارد دلار در این زمینه سرمایه ­گذاری کرده­ اند. 21 صدم درصد از اشتغال جهان در مناطق ویزه اقتصادی رقم می­خورد که این عدد در قاره آسیا 3/2 درصد است. همچنین 40 درصد صادرات کل جهان از طریق مناطق ویژه اقتصادی صورت می­پذیرد.

مناطق ویژه اقتصادی دارای یک سری از مشخصات و چهارچوب ­های کاری هستند که در ادامه برخی از آنها را بر می­شمریم:

1-فرا حاکمیتی بودن: مناطق ویژه باید از حاکمیت دولت­ها آزاد باشند همچنین در کنار این مناطق می ­توانند ظرفیت لازم برای سرمایه ­گذاری دولتی را فرآهم آورند.

2- مالکیت: هیچ محدودیتی برای احراز مالکیت در این مناطق چه از سوی افراد و شرکت­های داخلی و چه از سوی افراد و شرکت­های خارجی نباید اعمال گردد.

3- توسعه بخش خصوصی: توسعه مناطق ویژه باید به همت بخش خصوصی صورت بپذیرد تا کارکردهای مفید این مناطق بهتر نمود پیدا کنند.

4-خرید و فروش: خرید و فروش در مناطق ویژه بر اساس منطق بازار آزاد و بدون تعرفه خاصی صورت  می­پذیرد.

5-قوانین کار: قوانین کار در این مناطق باید تابع قوانین جهانی کار باشد.

یک سری از امکانات زیر بنایی نیز باید در مناطق ویژه اقتصادی موجود باشند، مانند:

1-تجهیزات رفاهی و سرگرمی و اوقات فراغت

2-تجهیزات درمانی

3-تجهیزات مربوط به برگزاری کنفرانس­ها و همایش­ها

4-محل­های نمایشگاهی دائمی

5-مراکز تجاری

6-مراکز اموزشی

7-انبارهای گمرک

8-تجهیزات مربوط به اسکان و بانکداری

9-تجهیزات مخابراتی و اطاعاتی

مناطق ویژه معمولا کارکردهای زیادی را به همراه دارند که در ادامه به برخی از آنها اشاره می­کنیم:

1-افزایش اشتغال مستقیم و غیر مستقیم

2-تنوع و افزایش صادرات

3-افزایش درآمدهای ارزی و سایر درآمدهای دولت

4- افزایش مهارت­های شاغلین

5-انتقال سریع فناوری

6-توسعه منطقه ­ای و غیر متمرکز

7-سرمایه ­گذاری مستقیم خارجی

همچنین توسعه مناطق ویژه یک سری از منافع برای دولت­های میزبان به همراه دارند که از مهمترین آنها می­توان بدست آوردن درآمدهای مالیاتی از افراد و شرکت­های شاغل در این مناطق و دریافت هزینه ­های شارژ اشاره کرد. همچنین می­توان به واگذاری امتیاز طرح­های زیربنایی در مناطق ویژه مانند طرح­های نیروگاهی آب و برق و امکانات حمل و نقل و ... اشاره کرد.

برای توسعه یک منطقه ویژه یک سری از فاکتورها و عوامل مورد نیاز است مانند 1- ایجاد ظرفیت در مناطق ویژه جهت همکاری  مناسب با سایر مناطق صنعتی و ... 2- ایجاد انعطاف در فعالیت­های مختلف در مناطق ویژه و همچنین در زمینه تولید 3-فعالیت بیشتر بخش خصوصی در مناطق ویژه نسبت به بخش دولتی 3- توسعه و گسترش قوانین مناسب برای چهارچوب کاری مؤسسات.

از سویی مناطق ویژه یک سری از نفاط ضعف و تهدیداتی را به همراه دارند:

1-عدم بهره­مندی از امکانات و اصلاحات دولتی

2-جذب سرمایه ­های غیر قانونی

3-انجام فعالیت­هایی با بهره ­وری کم و فناوری ضعیف

 4-عدم رعایت قوانین کار از سوی شرکت­ها

5-عدم توجه به سلامتی و حفظ محیط زیست

مهمترین موانع توسعه مناطق ویژه اقتصادی و انرژی نیز:

1-محدودیت­های مکانی و نبود زمین کافی در این اراضی

2-سیاست­های ناخوشایند: مناطق ویژه به طور عمومی از قوانین دولتی معاف هستند اما وجود قوانین ساختگی و نبود قوانین جامع جهانی در زمینه فعالیت مناطق ویژه اقتصادی در سطح جهان باعث شده است که کار توسعه این مناطق با محدودیت همراه باشد.

3- عدم توسعه همه جانبه در این مناطق و تنها تأکید بر بخش­های خاص.

4- عدم استفاده این مناطق از یارانه ­های دولتی

5-تشریفات و کنترل­های بیش از حد

6-ساختار اداری ناموزون

7-همبستگی ضعیف بین بخش دولتی و بخش­های اداری در مناطق ویژه اقتصادی

در ایران نیز بحث مربوط به توسعه مناطق ویژه اقتصادی از جایگاه بالایی برخوردار بوده است. اولین نمونه ­های ایجاد مناطق ویژه و آزاد اقتصادی در ایران به دهه­ های 1990 میلادی بر می­گردد. 

مناطق آزاد تجاری ایران

1-منطقه آزاد تجاری کیش

2-منطقه آزاد تجاری قشم

3-منطقه آزاد تجاری چابهار

4-منطقه آزاد تجاری اروند

مناطق ویژه اقتصادی

1-منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس

2- منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید

3-منطقه ویژه اقتصادی بندر امام

4- منطقه ویژه اقتصادی سرخس

5-منطقه ویژه اقتصادی سیرجان

6-منطقه ویژه اقتصادی بندر شهید رجایی

7-منطقه ویژه اقتصادی بندر بوشهر

8- منطقه ویژه اقتصادی توسعه فراگیر خوزستان

9- منطقه ویژه اقتصادی خرمشهر

10- منطقه ویژه اقتصادی انرژی جلفا

11- منطقه ویژه نساجی یزد

12- منطقه ویژه اقتصادی و الکترونیکی شیراز

13- منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان قم

14- منطقه ویژه اقتصادی معدن و فلزات

15- منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی

16- منطقه ویژه اقتصادی انزلی- گلستان

 گفتنی است ایران از معدود کشورها در سطح جهان است که دارای منطقه ویژه اقتصادی و انرژی است.

منبع: گزارشات بانک جهانی

ترجمه : سعید واحدی فرد